مقدمه: کودکی یکی از حساس ترین دوران زندگی، فرصتی برای رشد و پرورش همه جانبه است، درنتیجه؛ حفظ سلامت جسمی و روانی در این دوره از اهمیت شایانی برخوردار می باشد . حق بر سلامتی از جمله موضوعات مهم و کلیدی در عرصه ملی و بین المللی است که با توجـه بـه موقعیت حساس کودکان(شرایط جسمی و روحی)، توجـه بـه ایـن موضـوع برای این قشر، اهمیتی دو چندان می یابد. با توجه به اینکه «رساله حقوق و صحیفه سجادیه» نماد یک منشور حقوقی کامل و جامع برای بشریت است، بررسی حق بر سلامت کودکان در این دو اثر ارزشمند، هدف پژوهش حاضر می باشد.روش کار:این تحقیق کیفی و از روش تحلیل محتوا بهره برده است.یافته ها: یافته های تحقیق نشان می دهد .حق بر سلامت در اسناد بین اللملی دارای ابعاد گوناگون جسمی، روانی و حتی معنوی و اجتماعی اسـت.این حق در صحیفه سجادیه و رساله حقوق امام سجاد 7 به موضوع «حق بر سلامت با رویکرد دینی و اخلاقی و معیارهای آن در تمامی ابعاد و ساحت های وجودی انسان» پرداخته شده و این حق، در کنار جنبه های متعدد حقوق معنا می یابد که توجه و دقت در این جنبه سلامت، فراتر از آنچه در اسناد بین المللی آمده است می باشد . لذا حق بر سلامت در نگرش دینی، علاوه بر وضع و ارائه قوانین، به فضاسازی و ارائه طریق در این زمینه نیز پرداخته است

کیفیّت آب سطحی، یکی از معیارهای مهمّ تعیین سلامت حوضه آبخیز است؛ به گونه ای که تغییرات آن، تعیین کنندة وضعیّت سلامت و در نتیجه، پایداری جوامع محیطی و انسانی است. با توجّه به اینکه در دهة اخیر، بر اثر مصرف بیش از حدّ منابع آب و آلودگی، این متغیّر حیاتی دچار تغییر شده است؛ بنابراین، اطّلاع از وضعیّت آن در سال های آتی می تواند نقش مهمّی در برنامه ریزی محیطی و پایداری جغرافیای انسانی داشته باشد. حوضة آبخیز طالقان واقع در استان البرز، یکی از مناطقی است که دچار این تغییرات شده است. در پژوهش حاضر، با استفاده از اطّلاعات ایستگاه هیدرومتری گلینک و مقادیر 10 پارامتر کیفیّت آب (کلسیم، منیزیم، اسیدیته، سدیم، مجموع موادّ انحلالی، هدایت الکتریکی، کلر، سولفات، پتاسیم، سولفات و بیکربنات) در سال های (1395-1369)، وضعیّت سلامت این حوضه با استفاده از مدل برنامه ریزی بیان ژن، مورد ارزیابی قرار گرفت. داده های سال های (1384-1369)، (1392-1385)، (1395-1393)، به ترتیب، به عنوان دادة آموزش، آزمون و بررسی میزان خطا در نظر گرفته شد و حداقل یک سال آبی از مهر 1396 تا پایان شهریور 1397، به عنوان داده های پیش بینی با استفاده از الگوریتم به میزان میانگین همبستگی87/0 و ریشه میانگین مربعات خطا 003/3 میلی گرم در لیتر برازش داده شد. داده های مورد استفاده، به دو صورت نرمال شده و واقعی مورد بررسی قرار گرفتند. نتایج نشان داد با استفاده از آموزش صورت گرفته در مدل، می توان مقادیر متغیّرهای کیفیّت آب سطحی حوضة آبخیز طالقان را از راه بررسی الگوی داده ها با دقّت قابل قبولی پیش بینی کرد. در مجموع، دقّت مدل، زمانی که داده ها نرمال سازی شده اند، به نسبت داده های واقعی به طور متوسّط به میزان 10/0 در مقادیر R2 کمتر بوده است.

.امروزه خشکسالی به یکی از موضوعات داغ مورد توجه جهان تبدیل شده است اما تاثیر آن بر ارائه خدمات و سلامت حوزه آبخیزها در مواجه با این بلای طبیعی کمتر مورد ارزیابی قرار گرفته است. بر همین اساس، در این پژوهش سعی شده است تا تاثیر خشکسالی در دوره 1384 تا 1398 بر سلامت حوزه آبخیز افین مبتنی بر تغییرات پایایی (Rel)، تاب آوری (Res) و آسیب پذیری (Vul) مورد ارزیابی قرار گیرد. لذا، داده های بارندگی سه ایستگاه باران سنجی با روش عکس فاصله وزنی برای حوزه آبخیز و زیرحوضه­ ها میان یابی شد. سپس، شاخص بارش استاندارد شده (SPI) بر اساس میانگین و انحراف معیار داده ­های ماهانه تعیین شد و برای محاسبه شاخص های Rel ،Res و Vul مورد استفاده قرار گرفت. در انتها، با محاسبه مقدار میانگین هندسی این شاخص ها وضعیت کلی سلامت آبخیز تعیین شد. نتایج سالانه پژوهش نشان داد، آبخیز افین به لحاظ شاخص ­های Rel ،Res و Vul به ­ترتیب مقادیری بین 0.92-0.83، 0.33-0.17 و 0.54-0.24 را دارا است. شاخص RelResVul نیز مقادیری بین 0.53-0.37 را به خود اختصاص داده است. همچنین، متوسط شاخص سلامت حوزه آبخیز در این دوره 0.42 محاسبه شد که نشان دهنده قرارگیری سلامت حوزه آبخیز در گروه متوسط است. تغییرات مکانی سلامت آبخیز نیز نشان داد، شاخص های Rel ،Res و Vul در زیرحوضه­ های مختلف به ­ترتیب مقادیری بین 0.86-0.85، 0.24-0.21 و 0.78-0.76 را دارا هستند. نتایج تحلیل بارندگی منطقه حاکی از آن است که با توجه به ثبات نسبی بارندگی، تاثیر دخالت­ های انسانی و تشدید عوامل تهدیدکننده سلامت آبخیز، بیش از پیش بر وضعیت موجود تاثیرگذار بوده است و در صورت عدم توجه به آن تاثیرات زیان باری در پی خواهد داشت.

پژوهش حاضر با هدف ارزیابی سلامت آبخیز کوزه تپراقی واقع در استان اردبیل با استفاده از تحلیل 27 معیار مرتبط با ابعاد مختلف هیدرولوژیکی، انسانی و اقلیمی انجام شد. به همین منظور، ابتدا اطلاعات پایه منطقه ای شامل داده های هیدرولوژی، فرسایش و رسوب، اقتصادی، اجتماعی و اقلیمی از گزارش های پیشین جمع آوری و تحلیل شد. سپس متناسب با ماهیت داده های مورد استفاده چندین بانک اطلاعاتی در محیط نرم افزار های Fragstats 4. 2. 1، Excel 2016، IBM SPSS Statistics 25 و ArcGIS 10. 6 تهیه شد. در ادامه با استفاده از اصول حاکم بر مدل مفهومی فشار-حالت-پاسخ PSR، وضعیت و تغییرات مکانی سلامت آبخیز کوزه تپراقی در سطح 36 زیرآبخیز مورد ارزیابی قرار گرفت. درجات مختلف سلامت آبخیز در پنج طبقه سالم، نسبتا سالم، متوسط، نسبتا ناسالم و ناسالم طبقه بندی شدند. بر اساس نتایج مشخص شد که از نظر کلی آبخیز دارای وضعیت متوسط از لحاظ سلامت می باشد. هم چنین مقدار شاخص های فشار، حالت و پاسخ به ترتیب برابر با 46/0، 55/0 و 31/0 بوده است. میانگین شاخص ارزیابی جامع سلامت آبخیز کوزه تپراقی برابر با 41/0 به دست آمده است. حداکثر مقدار شاخص سلامت برابر 66/0 مربوط به زیرآبخیز های 8 و 12 و حداقل مقدار این شاخص برابر 14/0 مربوط به زیرآبخیز 26 می باشد. وضعیت سلامت در قسمت شرق و جنوب شرقی آبخیز در وضعیت نسبتا سالم و متوسط قرار گرفته است و وضعیت بهتری از سلامت آبخیز در قسمت های غربی و شمالی مشاهده شد. نتایج پژوهش حاضر برای شناسایی و حفاظت از مناطق اولویت دار و هدایت راهبردهای مدیریتی از لحاظ منابع آب و خاک در سطح ملی و منطقه ای قابلیت کاربرد دارند.

مقدمه و هدف: پژوهش حاضر باهدف مفهوم سازی و ارزیابی وضعیت سلامت آبخیز آسیاب‏ رود واقع در شهرستان چالوس، استان مازندران انجام شد. مواد و روش ها: ابتدا اطلاعات پایه منطقه ای شامل داده های اقلیمی، هیدرولوژی، فرسایش و رسوب، اقتصادی و اجتماعی از گزارش های پیشین جمع آوری و تحلیل شد. هم چنین چندین بازدید صحرایی در راستای ارزیابی عمومی از وضعیت بوم شناختی، اقتصادی و اجتماعی منطقه و تکمیل اطلاعات از حوزه آبخیز موردمطالعه به عمل آمد. سپس مفهوم سازی چارچوب عملکردی سلامت آبخیز بر اساس رویکرد مفهومی فشار، حالت، پاسخ در مقیاس زیرآبخیزهای مطالعاتی صورت گرفت. در این راستا، ابتدا شاخص فشار، از طریق تحلیل نیروهای محرکه فعالیت های انسانی و تغییرات آب وهوایی بر آبخیز موردمطالعه بررسی شد. سپس وضعیت موجود محیط طبیعی و عملکرد آبخیز به فشارهای وارده در قالب شاخص وضعیت مورد تحلیل قرار گرفت. هم چنین شاخص پاسخ آبخیز آسیاب رود برای بیان درجه ای از پاسخ جامعه و یا برآیندهای مختلف آبخیز به تغییرات تحمیل شده به سامانه آبخیز محاسبه شد. یافته ها: نتایج به دست آمده نشان داد که شاخص سلامت کل آبخیز آسیاب رود با مشارکت نسبی شاخص های فشار، حالت و پاسخ به‎ترتیب 18، 39 و 43 درصد برابر 0/05 و طبعاً وضعیت متوسط بود و حدود 83 درصد آبخیز در طبقه متوسط سلامت قرار گرفت. نتیجه گیری: به رغم قرارگیری وضعیت سلامت آبخیز آسیاب رود در شرایط متوسط، در صورت عدم اتخاذ سیاست های مناسب مدیریتی، امکان افت وضعیت سلامت آبخیز مزبور و طبیعتاً رخداد پاسخ های نامطلوب دور از انتظار نیست.

در حال حاضر خطرات زیادی سلامت بوم سازگان را تهدید می کند. تنش های ایجادشده ناشی از دخالت ﻫ, ﺎ, ی ﮔ, ﺴ, ﺘ, ﺮ, ده اﻧ, ﺴ, ﺎ, ن و بهره برداری غیراصولی از منابع طبیعی، منجر به تخریب منابع طبیعی و ساختار و عملکرد بوم سازگان شده است. از این رو، ارزیابی پیامد های ناشی از دخالت انسان در طبیعت و تأمین نیاز روزافزون انسان به دریافت خدمات متنوع، بیش ازپیش ارزیابی عملکرد آبخیزها را ضروری ساخته است. حوزه های آبخیز سالم نقش مهمی در ارائه انواع گسترده ای از خدمات بوم سازگان دارند. بنابراین پایش و ارزیابی سلامت حوزه آبخیز برای حفاظت بوم سازگان ها و دستیابی به سطح بهینه از خدمات است. به نحوی که به عنوان یک رویکرد ترکیبی و اجرایی مناسب بین پژوهش و مدیریت حوزه آبخیز محسوب می شود. در همین ارتباط تحلیل سلامت حوزه آبخیز می تواند کمک شایانی در راستای رسیدن به اهداف مدیریت جامع حوزه های آبخیز و همچنین تعادل بین نیازمندی های جوامع انسانی و شرایط بوم شناختی ارائه نماید. حال آن که ارزیابی سلامت و پایداری حوزه آبخیز و متأثر از فعالیت های انسانی به حد کفایت موردتوجه قرار نگرفته است. ازاین رو پژوهش الگویی حاضر به ارزیابی سلامت حوزه آبخیز دروازه قرآن شیراز و اثر سازه های آبخیزداری موجود در منطقه، بر سلامت آبخیز با محوریت سیلاب پرداخته است. برای این منظور بر اساس شرایط منطقه و تحلیل فرآیند وقوع سیل در منطقه، 36 معیار کلیدی از مجموعه عوامل اقلیمی، انسانی و هیدرولوژی در قالب شاخص های فشار (P)، حالت (S) و پاسخ (R) شناسایی شد. پس از غربال معیار های منتخب در کنکاش رویکرد مفهومی فشار، حالت و پاسخ (PSR)، در دو حالت با و بدون وجود سازه های آبخیزداری سلامت ارزیابی شد. نتایج نشان داد که شاخص سلامت حوزه آبخیز موردمطالعه بدون در نظر گرفتن سازه های آبخیزداری برابر 55/0 و شرایط متوسط بوده است. همچنین نتایج ارزیابی سلامت آبخیز با لحاظ سازه های اصلاحی سنگی سیمانی نیز مؤید عدم تأثیر معنی دار بر سلامت کل آبخیز بوده به نحوی که شاخص سلامت با مقدار 53/0 همچنان در وضعیت متوسط قرار داشته است. بنابراین می توان اذعان داشت که سازه های آبخیزداری موجود به سبب محدودیت تعداد و پوشش مکانی محدود علی رغم تأثیر بر عوامل مؤثر بر سلامت زیرآبخیزهای موردنظر، نتوانسته است بر بهبود شرایط کلی آبخیز تأثیر محسوسی داشته باشد. تغییرات مکانی متغیرهای محاسبه شده نشان داد که اراضی رهاشده، زمان تمرکز، گستره تحت فعالیت های نظامی، سطح سازند های حساس به فرسایش، تراکم بالای شبکه زه کشی، تراکم جاده، پتانسیل تولید رواناب و رسوب بالا و وسعت مناطق مسکونی از مهم ترین عوامل تأثیرگذار بر وضعیت سلامت آبخیز دروازه قرآن محسوب می شوند. نتایج حاصل از این پژوهش می تواند در تبیین ارزیابی سلامت حوزه آبخیز دروازه قرآن و تصمیم گیری در خصوص اتخاذ بهترین اقدامات مدیریتی و پیش بینی برنامه های اجرایی آینده منطقه مورداستفاده قرار گیرد.

در این تحقیق برای پهنه بندی وضعیت سلامت آبخیز کوزه تپراقی واقع در استان اردبیل از تلفیق عملگرهای منطق فازی و مدل مفهومی فشار-حالت-پاسخ (PSR) استفاده شد. بدین منظور، ابتدا معیارهای تراکم جاده، شیب، ضریب رواناب، مساحت زمین های کشاورزی با شیب بالای 25 درصد، بارش و دما برای شاخص فشار، شاخص نرمال شده اختلاف پوشش گیاهی (NDVI)، شاخص پوشش گیاهی با انعکاس خاک (SAVI) و شاخص پوشش گیاهی بارزسازی شده (EVI) برای شاخص حالت، فرسایش ویژه، ضریب شدت فرسایش، تراکم آبراهه و میزان اراضی مرتعی برای شاخص پاسخ محاسبه شدند. سپس با استفاده از تابع عضویت Fuzzy Linear در محیط ArcGIS 10.8 به صورت فازی تبدیل شدند. هم چنین، برای پهنه بندی سلامت آبخیز از شش عملگر AND، OR، SUM، PRODUCT، گامای 0.9 و گامای 0.5 استفاده شد. در ادامه، برای ارزیابی و طبقه بندی خروجی عملگرهای مورد استفاده در برآورد سلامت آبخیز، شاخص جمع مطلوبیت (QS) محاسبه شد. بر اساس شاخص جمع مطلوبیت (Qs) مشخص شد که PRODUCT با مقدار عددی 46/0 در اولویت اول و در ادامه گاما 0.9 با شاخص جمع مطلوبیت (Qs) 0.37 در اولویت دوم به عنوان کارآمدترین عملگرها در تهیه نقشه سلامت آبخیز هستند. طبق نتایج وضعیت سلامت آبخیز، عملگر PRODUCT، 67، 23، 9 و 1 درصد از مساحت کل به ترتیب در طبقات ناسالم، نسبتاً ناسالم، متوسط و نسبتاً سالم قرار گرفتند. برای عملگر گامای 0.9، حدود 46، 1، 17 و 36 درصد آبخیز به ترتیب در طبقات ناسالم، متوسط، نسبتاً سالم و سالم طبقه بندی شدند. نتایج بیان گر تغییرات مکانی وضعیت سلامت در کل آبخیز مورد مطالعه بوده است. بنابراین، برای ارتقاء سلامت در درجات مختلف باید برنامه های مختلف علمی و سازگار به کار برده شوند. پیشنهاد می شود که راهکارهای مبتنی بر طبیعت، مدیریت مشارکتی و مدیریت سازگار و یکپارچه برای بهبود سلامت آبخیز کوزه تپراقی در اولویت قرار گیرند. شاخص سلامت آبخیز می تواند به عنوان ابزاری مؤثر برای تحلیل موجودیت خدمات آبخیز متناسب با ظرفیت حمل آن ها نیز در نظر گرفته شود.

مدیریت جامع حوزه های آبخیز فرآیندهای مخرب را شناسایی و با کاهش آن ها خدمات آبخیز را بهبود می بخشد. فرآیندهای مخرب سلامت حوزه های آبخیز را تحت تاثیر قرار می دهد، بنابراین با آگاهی از میزان سلامت حوزه می توان در جهت تحقق اهداف مدیریت جامع حوزه های آبخیز و آبخیزداری عمل نمود. در این پژوهش، یازده زیرحوزه قطورچای در شهرستان خوی با مساحت 68400 هکتار بر اساس درجه سلامت آبخیز اولویت بندی گردیدند. به منظور ارزیابی سلامت زیرحوزه ها اقدام به انتخاب شاخص های اصلی و مؤثر در میزان سلامت حوزه گردید. ارتباطات و تعاملات بخش های تشکیل دهنده هر یک از زیرحوزه ها برای ارزیابی شاخص ها در نظر گرفته شد. سلامت زیرحوزه ها در پنج بخش وضعیت زیستی (غنای گونه ای)، پیوستگی هیدرولوژیک (تعداد سازه در واحد طول رودخانه)، ژئومورفولوژی (حساسیت-پذیری خاک به فرسایش و حساسیت پذیری اقلیم)، هیدرولوژی (پوشش گیاهی چندساله و سطوح غیرقابل نفوذ) و کیفیت آب (منابع آلاینده نقطه ای و غیرنقطه ای) ارزیابی گردید. زیرحوزه های منطقه مورد مطالعه از نظر هر یک از شاخص ها اولویت بندی شد و در پایان نقشه نهایی از ترکیب کلیه شاخص ها حاصل گردید. نتایج اولویت بندی کلیه شاخص ها نشان داد که وضعیت سلامت کلیه زیرحوزه ها متوسط می باشد و زیرحوزه شماره 11 با دارا بودن امتیاز 39/60 نسبت به سایر زیرحوزه ها از حداکثر امتیاز سلامت و زیرحوزه شماره 6 با امتیاز 71/50 از حداقل امتیاز سلامت برخوردار است. علت کاهش سلامت در هریک از بخش ها مورد بررسی قرار گرفت و راه حل هایی جهت بهبود وضعیت سلامت و جلوگیری از کاهش آن مطرح گردید که این نتایج می تواند در اولویت بندی اقدامات آبخیزداری با هدف بهبود وضعیت و تقویت خدمات آبخیز مورد توجه قرار گیرد.

رفتارسنجی سلامت حوزه آبخیز، دیدگاه جامعی از عوامل مؤثر در وضعیت حوزه آبخیز را فراهم می کند. پژوهش حاضر، تأثیر طول دوره آماری بر تغییرات شاخص سلامت آبخیز مبتنی بر شاخص خشک سالی (SPI) در دوره آماری سال های 2021-1961 در ایستگاه های صحنه، کرمانشاه و هرسین در استان کرمانشاه با استفاده از چارچوب RelResVul ارزیابی شده است. به همین منظور شاخص های پایایی (Rel)، تاب آوری (Res)، آسیب پذیری (Vul) و متوسط سلامت آبخیز (RelResVul) در بازه های زمانی متفاوت در مدل RelResVul محاسبه شد. مطابق نتایج، در دوره های زمانی 1961 تا 1980، 1981 تا 2000 و 2001 تا 2021 شاخص های سلامت آبخیز مقادیر متفاوتی داشته است. به طوری که با افزایش دوره آماری، شاخص های سلامت تغییرات متفاوتی داشته و در دوره های کوتاه مدت تغییرات شاخص ها نسبت به کل دوره بیش تر بوده است. بیش ترین میزان تغییرات در 30 سال ابتدایی دوره آماری مشاهده و با افزایش طول دوره آماری تا انتهای دوره، میزان تغییرات این شاخص ها کم شد. بر این اساس 30 سال انتهایی دوره آماری، از نتایج مطلوب و قابل اعتمادی برای محاسبه شاخص های سلامت فعلی برخوردار است. ازاین رو با توجه به حجم زیاد محاسبات و هم چنین فقدان داده های اقلیمی و کاهش ایستگاه ها، استفاده از طول دوره آماری 30 ساله منتهی به مقطع زمانی موردمطالعه برای بررسی سلامت آبخیز پیشنهاد می شود.